पक्षी सप्ताहानिमित्तः विशेष लेख घरटीः यांना हे कोणी शिकविलं?

आपण पक्षांचे लहान नाजूक व बारीक काड्या व गवताच्या पानाने बनविले सुंदर घरट्याच्या सहज मोहात पाडतो. पण त्या खाठी त्यांनी घेतलेले अपार कष्ट अपण पहात नाही.

विणीचा हंगामा जसा सुरू होतो तसतसे पक्ष्यांमध्ये बदल घडताना दिसतात. खास करून नराचे बदल पटकन लक्षात येतात. जसेकाही नविन पिसांचा पेहराव करतात. कारण विणीच्या हंगामामध्ये मादी पेक्षा नरच सुंदर दिसतात कारण त्या काळात त्याचा पिसांवर एक चमक येते व तसेच बऱ्याच पिसांचे रंग बदलतात व नविन पिसांचा साज चढतो असे म्हणायला हरकत नाही. याच सुमारास नरांचा आवाज मोकळे होऊन त्यात अनेक स्वरांची भर पडते. नविन रंगाचे चमकदार पिसे फुलवुन व सुरात वेगवेगळे आवाज (गाणे) गाऊन आपला रुबाब दाखवून हे मादीला आकर्षित करण्याचा प्रयत्न करतात. काही पक्षी तर मादीला तिचे आवडते खाद्य, किडे व अळी भेट देवून वश करताना पाहीले.

या नंतर खरी परिक्षा सुरु होते. त्यात नर – मादी दोघे मिळून तर कधी नराला व मादी घर बांधण्याची सुरुवात करतात.

आपल्या कडे वेगवेगळ्या ऋतृत निरनिराळ्या जातीचे पक्षी निरनिराळ्या वेळी व आपापल्या पद्धतीने सभोवतालच्या परिस्थितीची व वातावरणाचा अंदाज घेऊन लागणारा अन्न पुरवठा परिपूर्ण राहिल.या काळात घरटी बांधताना त्याला लागणारा वेळ व घरट्यासाठी लागणारे साहित्य गवत, काडी व कापुन व त्या सारख्या मऊ उबदार वस्तू वापरून, तसेच जोराचा वारा व पाऊस पासून आणि इतरांपासुन संरक्षण होईल व सहज कोणाच्या नजरेत पडणार नाही,अशा ठिकाणी नाजुक घरटी बांधतात. त्यावेळी ते इतर काही अडचणी (हवा-पाणी) असल्यास त्याची पर्वा करत न करता सतत कार्य करत राहतात.

काही पक्षी आणि त्यांच्या घरट्यांचे प्रकार याप्रमाणे-

गरुड,घार, कावळा इ. (Eagle, Kite, Crow) सारखे मांस भक्षी पक्षी हे झाडावर काड्यापासुन घरटी बनवितात. (Munia) सारखे पक्षी गवतांच्या पानानी चेंडू सारखे व एकाबाजूला लहानसे प्रवेशद्वार ठेवून अंडी व पिलांसाठी उबदार हवा व पाण्यात ओले राहणार याचा विचार करुन मुनिया झाडावर तर चंडोल (Lark) चंडोल जमिनीवर घरटी घरटी बनवितात.

शिंपी, वटवट्या. (Tailor bird, warbler, prinia) सारखे पक्षी सभोवतालच्या परिस्थितीशी जुळवून घेणारे सहज लक्षात येणार नाही आशा ठिकाणी लहान पाने एकमेकांना चिपकुन विणुन घर बांधतात.

दयाळ, बुलबुल, चिमणी (Robin, Bulbul, Sparrow) यांची मानववस्तीत घराच्या कोपर्‍यात आडोश्याला पण घर बांधलेली दिसतात.

शिंजीर व सुगरण (Sunbird, Baya) ची घरटी लोंबकळणारी असतात. शिंजीर चे घरटेअगदी छोटे असून मजबूतीसाठी कोळीष्टकांचा वापर केलेला असतो. कोळ्याचे जाळे वाटावे असे. सुगरण पक्ष्याचे घरटे विहिरीवर, काटेरी झाडाच्या झुकलेल्या फांदीला विणलेले असते. घरटे मधेच फुगीर असून खाली निमुळते नळकांड्यासारखे प्रवेशद्वार.

सुतार,ताबंट (Woodpecker, Barbet) मजबूत चोचीने झाडाची फांदी पोखरून त्यात घरटे बनवितात व अंडी देवुन संगोपन करतात.

पोपट, घुबड, पिंगळा, दयाळ, धनेश, साळुंकी, रामगंगा (Owlet, Parakit, Myna, Hornbill) सारखे उपरे पक्षी दुसऱ्यांनी पोखरलेल्या आयत्या ढोलीवर व तसेच झाडांमधील नैसर्गिक ढोल्यांचा ताबा हक्क दाखवून त्या ढोलीचा वापर करतात.

धूसर,मार्टिन स्वालो (Swift, Swallow) सारखे पक्षी हे घुमट, उंच कमान व भिंतीवर एखाद्या पुलाखाली व बाहेर डोकावणाऱ्या कड्यावर खडकाखाली एकटे किंवा एकमेकांना चिकटलेली व त्याला खाली किंवा बाजूस प्रवेशद्वार असलेली लहान माठांप्रमाणे चिखलाचे ओल्या माती पासुन व आतून गवत व मऊपिसे चिकटवून घर बनवतात.

तितर, टिटवी,मोर (Partridge, Quail Lapwing) सारखे जमिनीवर राहणारे पक्षी पायांनी किंवा चोचीने माती उकरून केलेला छोटा खळगा करुन उघड्यावरच अंडी देतात व त्याच्या आजूबाजूला आडोश्याला मिळता जुळत्या आकाराचे दोन चार दगड व मातीचे ढेकळं ठेवतात. मोर पण आपली अंडी यांच्या प्रमाणेच धुऱ्यावर व लहान झाडाच्या आडोशांनी जमीनीवरच देतो.

धीवर व राघू (Bee-eater Kingfisher) प्रजातीचे पक्षी भुसभुशीत मातीची जागा शोधून त्यांच्या चोचीने एक मिटर आडवे लांब बीळ खोदून त्यात अंडी देतात तर शत्रूंना मूर्ख बनविण्यासाठी आजूबाजूला अनेक खोटी बिले खोदुन ठेवतात.

करकोचे,बगळे (Cormorant, Heron, Egrat) सारखे पक्षी एकटे तर कधीकधी समूहाने पाण्याजवळ गवताळ झाडीत घरटे करतात.

कमळ पक्षी, पाणपक्षी (Jacana, Little grebe) सारखे काहीपक्षी पाण्यातील पाणवनस्पती एकत्रित आणुन त्या पासुन पाण्यातचओबडधोबड घरटे बांधतात. कमळपक्षी अगदी थोडे पान जमा करत त्यावर आपली अंडी घालतो पाणवनस्पती पासुन ओबडधोबड घरटे करतात.

घरटे बांधुन व अंडी उबविण्याचे त्या नंतर पिल्लांचे संगोपन व संवर्धन करत असताना घरट्याची साफसफाई पण वेळेवर नियमीत करत असतात.

एकंदरपक्षांची अदभूत अशी रचना असणारे घरटे पाहिल्यावर हे सर्व यांना कोणी शिकविले?

ह्या सर्व गोष्टीचा विचार करता कोणत्याही पक्षी घरटे बांधताना दिसल्यास व ज्या घरट्यात पक्ष्यांचा वावर आहे (अंडी व पिल्ले आहेत) त्याला व त्यांच्या घरट्याला कोणताही त्रास न देता त्यांना संरक्षण देणे हे आपले कर्तव्य आहे.

-देवेंद्र तेलकर, अकोला.

लेखकःवन्यजीव अभ्यासक आहेत.